Aktywność jest podstawową, naturalną formą zachowania się dzieci. Są wśród nich takie, które poznają świat spokojnie, ale są i te, których aktywność jest nadmierna w stosunku do wieku. Dzieci „nadpobudliwe” sprawiają dorosłym dużo problemów. Często zmieniają pozycję swego ciała: wstają, siadają, chodzą, biegają. Mają trudności z utrzymaniem przez dłuższy czas uwagi na tym, co robią. Wielokrotnie nie kończą rozpoczętej czynności, gdyż tracą dla niej zainteresowanie lub inne bodźce odrywają ich od tego, co robią. Często nie pamiętają co miały zrobić, a więc nie wiedzą, co miały przynieść na następny dzień do szkoły. Gubią przybory szkolne, części garderoby. Bardzo dużo mówią. Odpowiadają zanim usłyszą pytanie. Przerywają innym wypowiedzi. Sprawiają wrażenie, że nie słyszą tego, co się do nich mówi. Nie przestrzegają reguł bycia w grupie, przez co popadają w konflikty z rówieśnikami. Gwałtownie reagują na zakazy. Otwarcie demonstrują niezadowolenie. Działają impulsywnie, bez zastanowienia się nad konsekwencjami podejmowanych działań.

W rozumieniu potocznym o dziecku nadpobudliwym mówi się, że jest trudne, uparte, kapryśne, rozpuszczone, złośliwe, źle wychowane.

Te właśnie dzieci zmuszają do dużej aktywności swoich rodziców, dziadków i nauczycieli. Coraz częściej zaniepokojeni rodzice zwracają się do specjalistów z prośbą o pomoc. Chcą wiedzieć czy zachowania ich dzieci można uznać za przejawy nadpobudliwości, a przede wszystkim pytają o to, jak mają sobie radzić z różnymi zachowaniami swoich „ niespokojnych dzieci” ?

Czym zatem jest nadpobudliwość psychoruchowa obserwowana u dzieci?

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej jest neurobiologiczną dysfunkcją dotyczącą 3-5 % dzieci w wieku szkolnym.

Specjaliści posługują się skrótem ADHD, pochodzącym od angielskiej nazwy Attention Deficit Hiperactivity Disorder, określany w języku polskim jako “zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi”, czyli „...niemożność skupienia lub koncentracji uwagi w obliczu czynników normalnie obecnych w środowisku”. Obok deficytów uwagi czynnikami, które utrudniają funkcjonowanie są objawy związane z nadaktywnością i impulsywnością.

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej można diagnozować u dzieci powyżej 6 roku życia. Warunkiem rozpoznania jest występowanie co najmniej sześciu objawów związanych z zaburzeniami koncentracji uwagi i/lub co najmniej sześciu objawów nadaktywności i impulsywności, przez okres nie krótszy niż sześć miesięcy, w stopniu utrudniającym funkcjonowanie dziecka, które ujawniły się przed 7 rokiem życia. Dla postawienia prawidłowego rozpoznania bardzo ważne jest stwierdzenie występowania trudności w funkcjonowaniu dziecka w więcej niż jednym środowisku np. w szkole i w domu. Jeżeli objawy zaburzeń koncentracji uwagi, nadaktywności i/ lub impulsywności są wynikiem jakieś innej choroby, to w tych wypadkach nie stawia się diagnozy nadpobudliwości psychoruchowej.

Dzieci z nadpobudliwością psychoruchową potrzebują szczególnej pomocy w sytuacjach nowych, w wywiązywaniu się z obowiązków, jakie otrzymują wraz z wiekiem, w kontaktach z rówieśnikami przy licznej grupie osób, w kontrolowaniu swoich emocji. Nieodzownym warunkiem powodzenia w wychowaniu jest stwierdzenie, że dzieci z nadpobudliwością psychoruchową nie są złe czy źle wychowane. One mają bardzo poważne problemy w kierowaniu swoim postępowaniem i przystosowaniem się do otoczenia. Zrozumienie tego jest fundamentalne dla procesu wychowania. Określa rolę dorosłych, mających wspierać i pomagać przezwyciężać trudności.

Rodzicom, ale również innym dorosłym, którzy mają kontakt z dziećmi z nadpobudliwością psychoruchową pomocne w procesie wychowywania mogą być ogólne zasady postępowania:

1. Jasno sformułowane reguły życia, tak aby dzieci wiedziały, które zasady są ważne i będą przestrzegane bez względu na okoliczności, a które podlegają zmianie. Dzieci z nadpobudliwością mają problemy z organizacją czasu i pracy. Muszą więc dokładnie wiedzieć, kiedy co robią. Pomocne do tego może być ustalenie planu dnia, tygodnia i dokładne zaznaczenie ile czasu mogą przeznaczyć na swoje ulubione czynności np. komputer, oglądanie bajek oraz na te, które mają obowiązek wykonywać w konkretne dni tygodnia.

2. Precyzyjne określenie celu działania z wyznaczeniem bliskiego termin realizacji. Ze względu na trudności z koncentracją uwagi dzieci bardzo łatwo zapominają co miały zrobić. Dłuższy wysiłek ich nudzi. Natomiast atrakcyjność innych bodźców odrywa od tego, co było im zlecone.

3. Uczenie doprowadzania rozpoczętej czynności do końca. Te dzieci przy swojej nieustannej gotowości do działania mają tendencję do pozostawiania rzeczy na wpół zrobionych i zajmowania się czymś innym. Dlatego zaleca się nie odrywania dzieci od pracy pod byle pretekstem.

4. Ciągłe przypominanie o obowiązkach. Świadomość tego może pomóc rodzicom uwolnić ich wzajemną relację od nieustannego obwiniania się za rzeczy nie zrobione. Rodzice robiąc wymówki wywołują u dziecka poczucie winy.

5. Ograniczać ilość bodźców, która do nich dochodzi. Dzieci z deficytem uwagi nie są bowiem zdolne przefiltrować wszystkich bodźców, które do nich docierają i wybrać ten adekwatny dla sytuacji, w której się znajdują. Dlatego nie należy tych dzieci obarczać jednocześnie wieloma obowiązkami i stawiać przed nimi zadań wykraczających poza ich możliwości. Zadanie należy dzielić na etapy, trudności stopniować, dbając o to, aby dzieci osiągały na każdym etapie sukces. Wówczas będzie im łatwiej kontynuować działanie.

6. Nadmiernie nie krytykować, gdyż dzieci z nadpobudliwością psychoruchową przy swojej nierównowadze emocjonalnej łatwo wpadają w zły nastrój. W sytuacjach konfliktowych aktywność dzieci należy ukierunkowywać na coś innego, aby zmniejszyć stopień pobudzenia emocjonalnego. Rozwiązywać wszelkie problemy w atmosferze akceptacji i spokoju.

7. Formułować krótkie komunikaty wskazujące na czynność, które dzieci mają zrobić. U dzieci z nadpobudliwością komunikaty nastawione na refleksję takie, jak: ,,Zastanów się co robisz. Nie wiesz, że ja tu właśnie sprzątałam.” nie mają takiego wpływu, jak konkretne sformułowania typu:,, Zdejmij buty, bo jest umyta podłoga”.

8. Niezmienny system zakazów i nakazów połączony ze stałym systemem nagród i kar. Dziecko z nadpobudliwością musi doświadczać ograniczeń. Nie wolno ulegać wszystkim jego prośbą. Dlatego warto stanowczo formułować te zakazy, wypowiadane w taki sposób są dla dzieci wsparciem i dają poczucie bezpieczeństwa.

Wychowanie dzieci z nadpobudliwością psychoruchową w najgłębszym sensie właściwie nie różni się od wychowania dzieci w ogóle. Dla procesu wzrastania każdemu dziecku potrzebna jest atmosfera, w której będzie się czuło kochane, akceptowane, gdzie szanowana będzie jego indywidualność. Dzieci z nadpobudliwością psychoruchową wychowywane w spokojnej atmosferze, w systemie jasnych norm i zasad przy wspierającej postawie rodziców mają szansę lepiej funkcjonować, ale gdzieś w głębi pozostanie w nich pewna skłonność do nierównowagi i niespokojnego poszukiwania swojego miejsca w życiu.

Lidia Kucharska